Buddyjski mistrz Dzanabadzar z XVII wieku Mongolii. Życie i legenda

Wykład prof. Agaty Bareji-Starzyńskiej w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku Collegium Civitas [10 maja 2021 r.]

Posłuchaj wykładu w formie podcastu:

Kim był Dzanabadzar – duchowym przywódcą, artystą, politykiem czy bohaterem narodowej legendy? Które wydarzenia z jego życia potwierdzają źródła, a które zostały dopisane przez późniejsze pokolenia?

Prof. Agata Bareja-Starzyńska przedstawia postać Dzanabadzara, jednego z najważniejszych mistrzów buddyjskich w historii Mongolii. Urodzony w 1635 roku jako syn mongolskiego władcy, już jako kilkuletnie dziecko został uznany za wcielenie wybitnego lamy i intronizowany jako najwyższy duchowny Mongołów chałchaskich.

Prowadząca wyjaśnia, jak w buddyzmie tybetańskim poszukuje się kolejnych wcieleń mistrzów. Znaczenie mają przepowiednie, znaki związane z miejscem narodzin oraz próby, podczas których dziecko ma rozpoznać przedmioty należące do poprzedniego wcielenia. W przypadku Dzanabadzara religijne rozpoznanie miało jednak także wymiar polityczny – wzmacniało wpływy określonej szkoły buddyjskiej i budowało sojusz między Mongolią a Tybetem.

Młody lama wyjechał do Tybetu, gdzie kształcił się pod kierunkiem najważniejszych nauczycieli epoki, w tym Dalajlamy i Panczenlamy. Po powrocie rozwijał w Mongolii buddyzm tybetański, zakładał klasztory, gromadził uczniów i tworzył własne środowisko religijne. Jego wędrująca siedziba stała się zaczątkiem osady, z której wyrosła późniejsza stolica Mongolii – Ułan Bator.

Dzanabadzar zasłynął także jako wybitny artysta. Przypisuje mu się stworzenie niezwykle harmonijnych rzeźb buddyjskich, między innymi przedstawień Tary i innych bóstw. Łączyły one wzorce tybetańskie, nepalskie i indyjskie z własnym stylem, stając się jednym z najważniejszych osiągnięć mongolskiej sztuki sakralnej.

Czy wszystkie dzieła przypisywane mistrzowi rzeczywiście wykonał osobiście? Prof. Agata Bareja-Starzyńska pokazuje, jak trudno oddzielić pracę samego artysty od twórczości jego warsztatu i późniejszej legendy. W biografiach buddyjskich talent mistrza, cudowne znaki i niezwykłe zdolności są bowiem równie ważne jak fakty historyczne.

Dzanabadzar stworzył również dwa systemy pisma. Jeden z nich miał umożliwić dokładne zapisywanie tekstów i mantr w językach mongolskim, tybetańskim i sanskrycie. Drugi – pismo sojombo – pozostawił szczególnie trwały ślad. Jego symbol do dziś widnieje na fladze i godle Mongolii.

Życie mistrza przypadło na czas ostrych konfliktów między Mongołami wschodnimi i zachodnimi oraz rosnącej potęgi mandżurskiej dynastii Qing. Dzanabadzar, choć według biografów wolał zajmować się religią i sztuką, został wciągnięty w politykę. Po najazdach zachodnich Mongołów wraz z dworem i poddanymi musiał uciekać na południe.

W 1691 roku reprezentował mongolskich książąt podczas uznania zwierzchnictwa cesarza mandżurskiego. Decyzja ta zapewniła im ochronę i możliwość powrotu na rodzinne ziemie, ale jednocześnie włączyła Mongolię w obręb państwa Qing. Do dziś trwa dyskusja, czy Dzanabadzar uratował swój lud przed zagładą, czy przyczynił się do utraty politycznej niezależności.

Wykład pokazuje postać, w której splatają się religia, sztuka i wielka polityka. Dzanabadzar stworzył instytucje ważne dla mongolskiego buddyzmu, wykształcił liczne grono uczniów i pozostawił symbole obecne w kulturze Mongolii do dziś. Jednocześnie jego życiorys został otoczony legendami, które trudno całkowicie oddzielić od historii.

Prof. Agata Bareja-Starzyńska – orientalistka i badaczka Mongolii oraz buddyzmu tybetańskiego, związana z Zakładem Turkologii i Ludów Azji Środkowej Wydziału Orientalistyki Uniwersytetu Warszawskiego.

Wykład został zorganizowany w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku Collegium Civitas 10 maja 2021 roku.

#Dzanabadzar #Zanabazar #Mongolia #buddyzm #buddyzmtybetański #Dalajlama #sztukamongolska #Tara #Sojombo #UłanBator #dynastiaQing #historiaAzji #orientalistyka #AgataBarejaStarzyńska #CollegiumCivitas #Wszechnica