Lem – o fantastyce i innych sprawach
Wykład prof. Andrzeja Zieniewicza w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku Collegium Civitas [26 marca 2021 r.]
Posłuchaj wykładu w formie podcastu:
Dlaczego Stanisław Lem stał się jednym z najbardziej znanych polskich pisarzy na świecie? Czy jego książki są przede wszystkim fantastyką naukową, filozofią przyszłości, krytyką cywilizacji, czy może zapisem doświadczeń człowieka, który przeżył Zagładę?
Prof. Andrzej Zieniewicz przedstawia twórczość Lema w szerokim kontekście biograficznym, historycznym i filozoficznym. Punktem wyjścia jest młodość pisarza we Lwowie, okupacja sowiecka i niemiecka oraz doświadczenia, o których Lem przez wiele lat niemal nie mówił wprost. Choć wojna i Zagłada rzadko pojawiają się bezpośrednio w jego utworach, ich ślady można odnaleźć w opowieściach o totalitaryzmie, przemocy, przypadku i kruchości ludzkiego życia.
Prowadzący pokazuje, że najważniejszym bohaterem twórczości Lema nie jest pojedynczy astronauta, robot ani wynalazca, lecz cała ludzka cywilizacja. Pisarza fascynował rozwój nauki i technologii, ale jednocześnie niepokoiło go, że człowiek coraz słabiej kontroluje własne odkrycia. Raz uruchomionego procesu technologicznego nie da się łatwo zatrzymać, a jedno odkrycie prowadzi do kolejnych konsekwencji, których nikt nie potrafi w pełni przewidzieć.
Czy rozwój nauki rzeczywiście oznacza postęp? Lem porównywał cywilizację do rowerzysty pędzącego coraz szybciej w dół, który nie może już zahamować ani zawrócić. Technologia daje człowiekowi ogromną władzę, ale nie zapewnia mądrości potrzebnej do odpowiedzialnego korzystania z niej.
W wykładzie pojawiają się najważniejsze utwory pisarza, między innymi „Astronauci”, „Obłok Magellana”, „Eden”, „Solaris”, „Głos Pana” i „Golem XIV”. Prof. Andrzej Zieniewicz pokazuje, jak Lem wykorzystywał fantastykę do badania systemów politycznych, mechanizmów zniewolenia, przyszłości sztucznej inteligencji oraz granic ludzkiego poznania.
Szczególne miejsce zajmuje problem kontaktu z obcą inteligencją. W „Solaris” człowiek spotyka istotę potężniejszą od siebie, ale nie potrafi jej zrozumieć ani nawiązać z nią prawdziwego porozumienia. Badacze próbują opisać ocean za pomocą własnych pojęć, teorii i klasyfikacji, lecz coraz bardziej odkrywają ograniczenia własnego umysłu.
Czy potrafimy poznać coś naprawdę obcego, czy zawsze odnajdujemy w kosmosie jedynie odbicie samych siebie? Lem podważał przekonanie, że ludzki sposób myślenia jest uniwersalny. Nawet najdalsze podróże nie pozwalają człowiekowi uciec od własnych kategorii, wyobrażeń i uprzedzeń.
Pisarza interesowała także sztuczna inteligencja. W „Golemie XIV” superkomputer przewyższa ludzi intelektualnie, ale nie chce realizować ich militarnych celów. Zamiast służyć człowiekowi, zaczyna go analizować i przedstawiać jako przypadkowy, niedoskonały produkt ewolucji. Lem pyta, czy inteligencja potężniejsza od ludzkiej będzie jeszcze zainteresowana rozmową z nami.
Prof. Andrzej Zieniewicz przedstawia Lema jako pisarza łączącego literaturę, naukę, filozofię, groteskę i satyrę. Jego twórczość nie jest jedynie przewidywaniem przyszłych wynalazków. To przede wszystkim refleksja nad odpowiedzialnością człowieka, nieprzewidywalnością historii i granicami wiedzy.
Prof. Andrzej Zieniewicz – filolog i literaturoznawca związany z Wydziałem Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, kierownik Zakładu Literatury XX wieku.
#StanisławLem #Lem #sciencefiction #fantastykaukowa #Solaris #GolemXIV #sztucznainteligencja #technologia #filozofia #literaturaPolska #Zagłada #cywilizacja #AndrzejZieniewicz #CollegiumCivitas #Wszechnica
Wszystkie materiały obejrzysz również na naszym kanale Wszechnica FWW 
