Mysz w depresji? Czego mogą nauczyć nas zwierzęce modele tej choroby?
Wykład dr Marty Obary-Michlewskiej w ramach Festiwalu Nauki w Warszawie [27 września 2025 r.]
Posłuchaj debaty w formie podcastu:
Czy mysz może mieć depresję? Oczywiście nie możemy zapytać zwierzęcia o smutek, poczucie winy czy brak nadziei w taki sposób, w jaki pytamy człowieka. Możemy jednak badać zachowania, reakcje fizjologiczne i mechanizmy biologiczne, które pomagają lepiej zrozumieć, co dzieje się w mózgu podczas depresji i zaburzeń lękowych.
W wykładzie dr hab. Marta Obara-Michlewska opowiada o tym, dlaczego w badaniach nad depresją wykorzystuje się modele zwierzęce, zwłaszcza myszy i szczury. Depresja jest chorobą niezwykle złożoną – jej przyczyny mogą wiązać się z działaniem osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, zaburzeniami pracy neuroprzekaźników, takich jak serotonina, dopamina, noradrenalina, GABA i glutaminian, czynnikami genetycznymi i epigenetycznymi, stresem, traumą oraz przewlekłym bólem.
Jednym z głównych tematów wykładu jest pytanie o to, jak przełożyć ludzkie objawy depresji na zachowania możliwe do zbadania u zwierząt. Nie da się wprost ocenić, czy mysz odczuwa beznadzieję albo smutek, ale można analizować jej motywację, reakcję na nagrodę, zachowania społeczne, lęk, unikanie, eksplorację, pamięć, rytm dobowy czy zdolność odczuwania przyjemności.
Dr Obara-Michlewska wyjaśnia, czym są tzw. trafności modeli zwierzęcych: trafność fasadowa, konstrukcyjna i predykcyjna. Chodzi o to, aby model nie był jedynie powierzchowną analogią, ale rzeczywiście pomagał badać mechanizmy choroby oraz przewidywać, czy dana terapia może działać u człowieka.
Wykład pokazuje również, jak w praktyce tworzy się modele stresu i depresji u gryzoni. Pojawiają się m.in. wczesne doświadczenia stresowe, separacja od matki, przewlekły łagodny stres, zaburzenia rytmu dobowego, stres społeczny, izolacja, wyuczona bezradność, modele farmakologiczne, genetyczne, transgeniczne i optogenetyczne. Każdy z nich ma własne ograniczenia, ale każdy może pomóc odpowiedzieć na inne pytanie badawcze.
Ważną częścią wystąpienia są testy behawioralne. Dr Obara-Michlewska tłumaczy, jak działają m.in. wyniesiony labirynt krzyżowy, test jasnego i ciemnego pola, test otwartego pola, test zakopywania kulek, test preferencji glukozy, test interakcji społecznych oraz test podwieszania. Dzięki nim naukowcy próbują mierzyć coś, co w ludzkim języku opisujemy jako lęk, spadek motywacji, anhedonię, wycofanie społeczne czy bezradność.
Wykład nie pomija także trudnego tematu etyki badań na zwierzętach. Prelegentka podkreśla, że badania tego typu są regulowane prawnie, podlegają ocenie komisji etycznych i zespołów ds. dobrostanu zwierząt, a ich celem jest zrozumienie mechanizmów chorób oraz opracowanie skuteczniejszych terapii. To ważny fragment rozmowy o granicach nauki, odpowiedzialności badaczy i roli zwierząt laboratoryjnych w rozwoju medycyny.
To wykład o depresji, ale także o tym, jak działa współczesna nauka: jak buduje modele, jak mierzy zachowania, jak szuka biologicznych podstaw choroby i jak próbuje przełożyć wyniki badań podstawowych na leczenie ludzi.
Dr hab. Marta Obara-Michlewska – badaczka związana z Instytutem Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. Mirosława Mossakowskiego PAN. Zajmuje się badaniami nad mechanizmami biologicznymi chorób i zaburzeń układu nerwowego oraz eksperymentalnymi modelami wykorzystywanymi w neurobiologii i medycynie doświadczalnej.
***
Inicjatywa organizacji Festiwali Nauki w Warszawie, zapoczątkowana przez prof. Davida Shugara (fizyka i biologa molekularnego, twórcy polskiej szkoły biofizyki molekularnej) narodziła się w Interdyscyplinarnym Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego (ICM) UW we wrześniu 1996 roku. Dokumentem formalnie powołującym Festiwal było Porozumienie podpisane w grudniu 1996 roku przez Rektorów Uniwersytetu Warszawskiego, Politechniki Warszawskiej i Prezesa Polskiej Akademii Nauk. Dyrektorem Festiwalu Nauki w Warszawie został dr hab. Maciej Geller z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Od stycznia 2006 roku Festiwal nie jest już związany organizacyjnie z ICM. Jego animatorami są Wydział Fizyki UW i Instytut Biochemii i Biofizyki PAN, a oficjalnym reprezentantem, na mocy porozumienia Sygnatariuszy Porozumienia, pozostaje od początku Uniwersytet Warszawski. Od 2010 roku tytuł animatora otrzymał także Wydział Fizyki Politechniki Warszawskiej. W 2014 roku nowym dyrektorem Festiwalu została dr Zuzanna Toeplitz, związana z Wydziałem Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego.
źródło: festiwalnauki.edu.pl
***
Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Polska.
