Największa pomyłka Einsteina!

Czy Wszechświat może pozostawać nieruchomy? Dlaczego Albert Einstein zmienił własne równania, aby zatrzymać jego rozszerzanie? I jak doszło do tego, że pomysł nazwany później przez fizyka „największym błędem” powrócił do współczesnej kosmologii?

Nie możesz obejrzeć wykładu? Posłuchaj podcastu:

Wiktor Matyszkiewicz opowiada historię stałej kosmologicznej – jednego z najbardziej niezwykłych pojęć w dziejach fizyki. Punktem wyjścia jest ogólna teoria względności, opublikowana przez Einsteina w 1915 roku, oraz pytanie o to, jak pod wpływem grawitacji powinien zmieniać się cały Wszechświat.

Na początku XX wieku wiedza o kosmosie była znacznie skromniejsza niż obecnie. Nie było jeszcze pewności, czy poza Drogą Mleczną istnieją inne galaktyki, nie znano też rzeczywistych rozmiarów Wszechświata. Einstein zakładał, że powinien on być statyczny – nie rozszerzać się i nie kurczyć. Tymczasem równania ogólnej teorii względności sugerowały coś zupełnie innego: Wszechświat musi pozostawać w ruchu.

Aby uzyskać model nieruchomego kosmosu, Einstein wprowadził do swoich równań dodatkowy element – stałą kosmologiczną. Miała ona przeciwdziałać przyciąganiu grawitacyjnemu i pozwolić na osiągnięcie idealnej równowagi. W takim modelu gwiazdy nie zapadałyby się pod wpływem grawitacji, ale też nie oddalałyby się od siebie.

Z wykładu dowiemy się między innymi:
– jak ogólna teoria względności opisuje grawitację,
– czym jest równanie Friedmanna i co mówi o ewolucji Wszechświata,
– dlaczego Wszechświat nie może łatwo pozostać statyczny,
– czym jest stała kosmologiczna,
– w jaki sposób miała ona równoważyć działanie grawitacji,
– dlaczego model statycznego Wszechświata był niestabilny,
– jak odkrycia Edwina Hubble’a zmieniły obraz kosmosu,
– skąd wiemy, że inne galaktyki oddalają się od Drogi Mlecznej,
– dlaczego Einstein zrezygnował ze stałej kosmologicznej,
– w jaki sposób po wielu latach pojęcie to powróciło do fizyki.

Przełom nastąpił w latach 20. XX wieku. Edwin Hubble wykazał najpierw, że obserwowane na niebie mgławice są w rzeczywistości odległymi galaktykami, a następnie zauważył, że im dalej się one znajdują, tym szybciej się od nas oddalają. Obserwacje te potwierdziły, że Wszechświat nie jest statyczny, lecz się rozszerza.

Einstein porzucił wówczas pierwotną koncepcję. Według relacji fizyka George’a Gamowa miał później określić wprowadzenie stałej kosmologicznej jako swój największy błąd.

Historia nie zakończyła się jednak w tym miejscu. Pod koniec XX wieku badania odległych obiektów wykazały, że ekspansja Wszechświata nie tylko trwa, ale przyspiesza. Aby opisać to zjawisko, fizycy ponownie zaczęli wykorzystywać stałą kosmologiczną – choć z zupełnie innych powodów niż Einstein.

Okazało się więc, że koncepcja uznana za pomyłkę stała się jednym z kluczowych elementów współczesnego modelu kosmologicznego. Nawet największy błąd Einsteina okazał się niezwykle inspirujący.

Wykład został wygłoszony 13 grudnia 2025 roku w ramach Świątecznego Maratonu Wykładowego z „Deltą”.

Wiktor Matyszkiewicz – związany z Wydziałem Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, Instytutem Fizyki Doświadczalnej oraz Zakładem Cząstek i Oddziaływań Fundamentalnych.

#AlbertEinstein #StałaKosmologiczna #Kosmologia #Wszechświat #Fizyka #OgólnaTeoriaWzględności #EdwinHubble #RozszerzanieWszechświata #CiemnaEnergia #Astronomia #WiktorMatyszkiewicz #Delta #Nauka #WykładPopularnonaukowy #Wszechnica

Materiał dostępny dzięki współpracy z Czasopismem Delta

Ten utwór dostępny jest na licencji: Creative Commons; 
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 3.0 Polska