O książkach „Izabela. Opowieść o niezłomnej księżnej” i „Ostatni król Polski”

Kim naprawdę była Izabela Czartoryska – jedna z najbardziej wpływowych kobiet swojej epoki, twórczyni Puław i pierwszego polskiego muzeum? I jak dziś oceniać Stanisława Augusta Poniatowskiego – ostatniego króla Rzeczypospolitej, reformatora i mecenasa kultury, ale też władcę, którego panowanie zakończyło się rozbiorami?

Posłuchaj wykładu w formie podcastu:

Adam Zamoyski, historyk i autor biografii „Izabela. Opowieść o niezłomnej księżnej” oraz „Ostatni król Polski”, w rozmowie z Aldoną Łaniewską-Wołłk przygląda się dwojgu bohaterom schyłku XVIII wieku. Nie są to jednak pomnikowe portrety. Zamoyski pokazuje ich jako ludzi – z ambicjami, słabościami, emocjami i wyborami podejmowanymi w niezwykle trudnych okolicznościach politycznych.

Szczególnie dużo miejsca poświęca Izabeli Czartoryskiej. Wychowana bez gruntownego formalnego wykształcenia, z czasem stała się niezwykle oczytaną autodidaktką. Spotkania z europejskimi intelektualistami, lektury i podróże pozwalały jej budować własny sposób myślenia. Zamoyski opowiada, jak ważne było dla niej przekonanie, że obok rozumu również uczucie, intuicja i osobiste doświadczenie mogą być źródłem poznania.

Z młodej kobiety podporządkowanej decyzjom rodziny Izabela stopniowo stawała się osobą świadomie kształtującą własne życie i otoczenie. Szczególnym miejscem były dla niej Puławy. Stworzyła tam nie tylko rezydencję i park, ale własną wizję świata – otwartą, pozbawioną sztywnych granic między dworem a otaczającą go wsią. W jej parku mieli pojawiać się nie tylko arystokraci, ale również mieszkańcy okolicy, rybacy, chłopi i zwierzęta gospodarskie.

Rozmowa odsłania także mniej oczywisty obraz małżeństwa Izabeli z Adamem Kazimierzem Czartoryskim. Związek rozpoczęty jako typowe małżeństwo aranżowane z czasem przerodził się w silną więź i stworzył niezwykłe środowisko rodzinne. Czartoryscy wychowywali nie tylko własne dzieci, ale również wiele innych młodych osób, stając się ważnym punktem odniesienia dla całego pokolenia polskich elit.

Drugim bohaterem spotkania jest Stanisław August Poniatowski. Zamoyski przedstawia go jako człowieka znakomicie rozumiejącego potrzebę reform państwa, ale nie zawsze zdolnego do skutecznego działania politycznego. – On genialnie rozumiał, o co chodzi i co powinno się zrobić z tym krajem – mówi historyk, dodając jednocześnie, że królowi brakowało czasem politycznego cynizmu i zdecydowania.

Izabelę i Stanisława Augusta łączyło, zdaniem Zamoyskiego, coś jeszcze: oboje byli w pewnym sensie outsiderami. Nie do końca pasowali do świata, w którym funkcjonowali, pozostawali silnie związani z kulturą europejską i próbowali zmieniać otaczające ich społeczeństwo. Ich mecenat, działalność edukacyjna i kulturowa przyczyniły się do ukształtowania kolejnych pokoleń Polaków już po upadku Rzeczypospolitej.

W rozmowie pojawia się również kwestia patriotyzmu Izabeli Czartoryskiej. Choć podróżowała po całej Europie i mogła wybrać życie za granicą, w obliczu pierwszego rozbioru odrzuciła pomysł opuszczenia kraju. Zamoyski zwraca uwagę, że jej przywiązanie do Polski miało jak na XVIII wiek wyjątkowo nowoczesny charakter – wiązało się nie tylko z państwem czy rodem, ale także z poczuciem odpowiedzialności za ludzi i wspólnotę.

W drugiej części spotkania rozmowa rozszerza się na przyczyny upadku Rzeczypospolitej. Czy rozbiory były skutkiem błędów Stanisława Augusta? Jaką rolę odegrały Rosja, Prusy i Austria? Czy państwo polskie mogło jeszcze uratować się w XVIII wieku? Zamoyski zachęca, by patrzeć na te wydarzenia nie tylko z polskiej perspektywy, ale także przez pryzmat interesów i lęków ówczesnych europejskich mocarstw.

Spotkanie jest również opowieścią o pracy historyka-biografa: rozproszonych archiwach, tysiącach listów, rodzinnych pseudonimach i źródłach, które pozwalają po ponad dwóch stuleciach odtworzyć nie tylko wydarzenia polityczne, ale także relacje, emocje i codzienność ludzi epoki.

Zapraszamy na rozmowę o Izabeli Czartoryskiej, Stanisławie Auguście Poniatowskim oraz świecie schyłku Rzeczypospolitej – świecie oświecenia, reform, wielkich ambicji i nadchodzącej katastrofy państwa.

Adam Zamoyski – historyk i pisarz, autor cenionych na świecie książek poświęconych historii Polski i Europy, szczególnie XVIII i XIX wieku, a także biografii m.in. Napoleona i Fryderyka Chopina.

#AdamZamoyski #IzabelaCzartoryska #StanisławAugustPoniatowski #HistoriaPolski #Rzeczpospolita #RozbioryPolski #XVIIIWiek #Oświecenie #Czartoryscy #Puławy #Historia #Biografia #Czytelnik #Wszechnica

Wykład zorganizowany przez Wydawnictwo Czytelnik

Wszystkie materiały obejrzysz również na naszym kanale Wszechnica FWW