„Partyzanci”. Dzieje formacji narodowo-komunistycznej w PRL
Wykład prof. Piotra Osęki w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku Collegium Civitas [11 grudnia 2020 r.]
Posłuchaj wykładu w formie podcastu:
Kim byli „partyzanci” skupieni wokół Mieczysława Moczara? Jak doszło do połączenia komunistycznej ideologii z nacjonalistyczną retoryką? I dlaczego ta formacja odegrała tak ważną rolę w wydarzeniach Marca 1968 roku?
Prof. Piotr Osęka opowiada o nieformalnym środowisku politycznym działającym wewnątrz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Jego członkowie odwoływali się do wojennej przeszłości, mitu partyzantki, patriotyzmu i pamięci o walce z okupantem, a jednocześnie rywalizowali o wpływy w aparacie partyjnym i bezpieczeństwa.
Punktem wyjścia jest okupacja i podział w polskim ruchu komunistycznym na działaczy, którzy wojnę spędzili w kraju, oraz tych, którzy przebywali w Związku Radzieckim. Te odmienne doświadczenia wpłynęły później na kariery, wzajemną nieufność i konflikty wewnątrz powojennej władzy.
Centralną postacią wykładu jest Mieczysław Moczar – działacz komunistyczny, dowódca Armii Ludowej, szef aparatu bezpieczeństwa i minister spraw wewnętrznych. Wokół niego powstała grupa ludzi, którzy przedstawiali siebie jako reprezentantów „krajowego”, narodowego komunizmu, przeciwstawianego działaczom uznawanym za związanych z Moskwą, internacjonalizmem i okresem stalinowskim.
Ważnym narzędziem budowania wpływów stała się polityka pamięci. Środowisko Moczara wzmacniało kult partyzantów Armii Ludowej, rozwijało organizacje kombatanckie i promowało wizję historii, w której komuniści byli przede wszystkim polskimi patriotami oraz bohaterami walki z Niemcami.
Dlaczego ta retoryka okazała się atrakcyjna dla części społeczeństwa i aparatu władzy? Prof. Piotr Osęka pokazuje, że umożliwiała połączenie lojalności wobec systemu komunistycznego z językiem narodowym, pamięcią wojny i niechęcią wobec elit kojarzonych ze stalinizmem.
Najbardziej dramatycznym momentem w historii „partyzantów” był Marzec 1968 roku. Pod hasłem walki z „syjonizmem” rozpoczęto antysemicką kampanię propagandową i czystkę w partii, wojsku, administracji, mediach oraz środowiskach naukowych. Tysiące osób straciły stanowiska, a wielu obywateli polskich pochodzenia żydowskiego zostało zmuszonych do emigracji.
Prowadzący pokazuje, że kampania nie była wyłącznie wynikiem uprzedzeń. Stanowiła również element walki o władzę i narzędzie awansu dla młodszych kadr. Zwolnione miejsca zajmowali ludzie, którzy wcześniej nie mieli szans na rozwój kariery. W ten sposób Marzec 1968 na wiele lat zmienił skład aparatu bezpieczeństwa i struktur państwowych.
Czy Moczar rzeczywiście chciał zastąpić Władysława Gomułkę? Dlaczego Gomułka początkowo pozwolił na rozwój kampanii, a później ją zahamował? I jak pozorny awans Moczara doprowadził do ograniczenia jego wpływów?
Choć polityczny projekt „partyzantów” osłabł pod koniec lat 60., jego dziedzictwo przetrwało. W latach 80. podobny język pojawił się w działalności Zjednoczenia Patriotycznego „Grunwald” oraz w środowisku partyjnego „betonu”. Nacjonalizm, antysemityzm, niechęć do Zachodu i oskarżenia o zagraniczne spiski ponownie wykorzystywano w walce z opozycją i „Solidarnością”.
Wykład pokazuje, że narodowy komunizm nie był jedynie krótkim epizodem w dziejach PRL. Wpłynął na aparat państwa, język propagandy, sposób opowiadania o historii oraz kariery ludzi, którzy odgrywali ważne role także w kolejnych dekadach.
Prof. Piotr Osęka – historyk zajmujący się najnowszymi dziejami Polski, badacz propagandy, życia politycznego i społecznego PRL, związany z Instytutem Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk.
#PRL #Partyzanci #MieczysławMoczar #Marzec1968 #PZPR #narodowykomunizm #antysemityzm #propaganda #historiaPolski #aparatbezpieczeństwa #ZBoWiD #Solidarność #PiotrOsęka #CollegiumCivitas #Wszechnica
Wszystkie materiały obejrzysz również na naszym kanale Wszechnica FWW 
