Po co badać Japonię? Japonistyka a humanistyka
Wykład prof. Arkadiusza Jabłońskiego w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku Uniwersytetu Civitas [24 marca 2026 r.]
Po co właściwie badać Japonię? Czy japonistyka jest po prostu wiedzą o odległym kraju, jego języku, literaturze i obyczajach, czy może pozwala powiedzieć coś ważnego także o nas samych i o sposobie, w jaki opisujemy świat?
Posłuchaj wykładu w formie podcastu:
Prof. Arkadiusz Jabłoński wychodzi od szerszego pytania o sens humanistyki. Pokazuje, że badanie kultury nie polega jedynie na gromadzeniu ciekawostek i opisywaniu różnic. Humanistyka powinna także uczyć krytycznego myślenia: odróżniania faktów od opinii, hipotez od udowodnionych twierdzeń oraz rzeczywistości od obrazów tworzonych przez język, stereotypy i kulturowe przyzwyczajenia.
Japonia jest pod tym względem szczególnie interesującym przypadkiem. Jej geograficzne i kulturowe oddalenie od Polski sprzyja tworzeniu uproszczonych obrazów: kraju niezwykle tradycyjnego albo skrajnie nowoczesnego, społeczeństwa jednolitego, wyjątkowo zdyscyplinowanego, przesadnie uprzejmego czy podporządkowanego sztywnym hierarchiom. Wykładowca pokazuje, jak łatwo pojedynczą obserwację, anegdotę, mem, nieprecyzyjne tłumaczenie albo osobiste doświadczenie uznać za opis całej kultury.
Dużo miejsca poświęca językowi i komunikacji międzykulturowej. Na przykładach japońskich zwrotów, pojęć, zachowań i rytuałów pokazuje, że tego samego komunikatu nie zawsze można bezpośrednio przenieść z jednej kultury do drugiej. Komplement, ukłon, forma grzecznościowa, sposób wręczania prezentu czy zachowanie w sytuacji oficjalnej mają znaczenie wynikające z określonego kontekstu społecznego. Bez jego znajomości łatwo uznać zachowanie Japończyków za sztuczne, przesadnie formalne albo niezrozumiałe.
Wykład jest także krytycznym spojrzeniem na sposób, w jaki Japonia bywa przedstawiana w polskiej literaturze, publicystyce i humanistyce. Prof. Jabłoński analizuje przykłady uogólnień dotyczących m.in. pozycji kobiet, języka japońskiego i relacji społecznych. Zwraca uwagę, że osobiste doświadczenie autora czy rozmowy z wybraną grupą ludzi nie wystarczają jeszcze do formułowania sądów o całym społeczeństwie. Jednostkowe zjawisko nie musi być regułą, a reguła nie oznacza braku wyjątków.
W drugiej części wykładu Japonia staje się jednak nie tylko przedmiotem krytyki stereotypów, ale również źródłem wiedzy o odmiennych sposobach organizowania relacji społecznych. Prof. Jabłoński mówi m.in. o znaczeniu przewidywalności, rytuału, hierarchii, oficjalności i troski o partnera komunikacyjnego. Pokazuje, że za zachowaniami, które Europejczyk może odbierać jako nadmiernie sformalizowane, stoją określone funkcje społeczne – mają one ograniczać niepewność i ułatwiać ludziom wspólne funkcjonowanie.
Badanie Japonii staje się dzięki temu rodzajem lustra. Poznając inne modele komunikacji i organizacji życia społecznego, możemy dostrzec założenia własnej kultury, których na co dzień nawet nie zauważamy. Dlaczego pewne zachowania uważamy za naturalne? Dlaczego bezpośredniość kojarzymy ze szczerością? Czy nasze własne normy społeczne rzeczywiście są oczywiste i uniwersalne?
W konkluzji prof. Jabłoński wraca do pytania o rolę humanistyki. Jej zadaniem powinno być precyzyjne definiowanie pojęć, demaskowanie manipulacji, sprawdzanie hipotez i unikanie pochopnych uogólnień. Modele humanistyczne – podobnie jak modele nauk ścisłych – nigdy nie oddają rzeczywistości w sposób doskonały, ale powinny dążyć do możliwie dużej ścisłości i intersubiektywnej weryfikowalności.
Japonistyka okazuje się więc czymś znacznie więcej niż badaniem egzotycznego kraju. Pozwala ćwiczyć krytyczne myślenie, lepiej rozumieć mechanizmy komunikacji międzykulturowej i przekonać się, jak bardzo nasz obraz świata zależy od języka, przyjętych kategorii i własnych doświadczeń.
Prof. Arkadiusz Jabłoński – japonista i językoznawca, pracownik Zakładu Japonistyki Instytutu Orientalistyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W swojej pracy naukowej zajmuje się językiem japońskim, komunikacją międzykulturową oraz problemami opisu i interpretacji kultury japońskiej.
Zapraszamy do obejrzenia całego wykładu w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku Collegium Civitas
Wszystkie materiały obejrzysz również na naszym kanale Wszechnica FWW 
