Poza świadomość: spirytyzm i okultyzm jako metody poznania w literackim odzwierciedleniu
Wykład dr hab. Marka Pąkcińskiego w ramach Festiwalu Nauki w Warszawie [27 września 2025 r.]
Spirytyzm i okultyzm kojarzą się dziś najczęściej z seansami spirytystycznymi, mediami, próbami kontaktu z duchami albo z „wiedzą tajemną” stojącą poza oficjalną nauką. W drugiej połowie XIX wieku i na początku wieku XX były jednak czymś więcej niż tylko modą, oszustwem czy egzotyczną ciekawostką. Dla wielu pisarzy, filozofów i intelektualistów stanowiły próbę poszerzenia granic poznania – wyjścia poza to, co mierzalne, empiryczne i dostępne racjonalnemu umysłowi.
Posłuchaj debaty w formie podcastu:
W wykładzie dr hab. Marek Pąkciński opowiada o spirytyzmie i okultyzmie jako zjawiskach kulturowych późnej nowoczesności. Pokazuje je na tle kryzysu pozytywistycznej wiary w naukę, przemian filozofii, rozwoju psychologii, badań nad hipnozą, telepatią i parapsychologią oraz fascynacji nieświadomymi warstwami ludzkiej psychiki.
Jednym z punktów wyjścia jest pytanie o to, dlaczego właśnie przełom XIX i XX wieku stał się czasem tak silnego zainteresowania tym, co ukryte, niewyjaśnione i niedostępne klasycznym metodom poznania. Wykład prowadzi przez kontekst europejski: od tradycji ezoterycznych, magii renesansowej, różokrzyżowców i kabały, przez teozofię Heleny Bławatskiej i antropozofię Rudolfa Steinera, aż po rosyjskie i sowieckie recepcje okultyzmu opisywane m.in. w pracach Berenice G. Rosenthal.
Dr Pąkciński pokazuje, że okultyzm nie był jedynie ucieczką od nowoczesności. Przeciwnie – często wyrastał z napięć samej nowoczesnej kultury. Z jednej strony rozwijały się nauki ścisłe, fizyka, biologia i psychologia; z drugiej coraz wyraźniej odczuwano, że racjonalny opis świata nie odpowiada na wszystkie pytania dotyczące sensu, moralności, świadomości, śmierci, religii i ludzkiego wnętrza.
Ważną częścią wykładu jest polska recepcja tych zjawisk. Pojawiają się Bolesław Prus, Julian Ochorowicz oraz literackie próby mierzenia się z duchowością, nauką i granicami poznania. Szczególne miejsce zajmuje Prus i jego „Emancypantki”, gdzie wykład profesora Dębickiego staje się przykładem poszukiwania syntezy między naukami ścisłymi, filozofią przyrody, etyką, psychologią i eschatologią. To właśnie w takich miejscach literatura okazuje się przestrzenią, w której nowoczesna nauka spotyka się z metafizycznym niepokojem.
Wykład dotyka także kultury rosyjskiej i jej szczególnej podatności na myślenie mistyczne, mesjanistyczne i ezoteryczne. Mowa jest m.in. o Władimirze Sołowiowie, Dymitrze Mereżkowskim, Zinaidzie Gippius, rosyjskich symbolistach, poszukiwaczach Boga, a także o tym, jak idee okultystyczne i spirytystyczne przenikały do projektów religijnych, filozoficznych, literackich, a nawet politycznych.
Istotnym wątkiem jest również próba racjonalizacji spirytyzmu i okultyzmu poprzez koncepcję nieświadomości. Dr Pąkciński przywołuje tu Eduarda von Hartmanna i jego „Filozofię nieświadomego”, wskazując na inną drogę interpretowania tych zjawisk niż klasyczna psychoanaliza. Spirytyzm i okultyzm można w tym ujęciu rozumieć nie tylko jako wiarę w kontakt z zaświatami, ale także jako próbę dotarcia do głębszych, ukrytych struktur psychiki i rzeczywistości.
To wykład o literaturze, ale także o historii idei, kryzysie racjonalizmu, duchowych poszukiwaniach nowoczesności i pytaniu, które pozostaje aktualne również dziś: czy istnieją takie warstwy doświadczenia i poznania, których nauka nie potrafi jeszcze opisać, ale które nie przestają kształtować ludzkiej kultury, wyobraźni i twórczości?
Dr hab. Marek Pąkciński, prof. IBL PAN – literaturoznawca, pisarz i tłumacz literatury fantastycznej, związany z Instytutem Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. Specjalizuje się w historii literatury i myśli nowoczesnej, recepcji filozofii Nietzschego, kryzysie nowoczesności oraz związkach literatury z filozofią, duchowością i przemianami kultury. Jest autorem prac naukowych, prozy literackiej oraz przekładów.
***
Inicjatywa organizacji Festiwali Nauki w Warszawie, zapoczątkowana przez prof. Davida Shugara (fizyka i biologa molekularnego, twórcy polskiej szkoły biofizyki molekularnej) narodziła się w Interdyscyplinarnym Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego (ICM) UW we wrześniu 1996 roku. Dokumentem formalnie powołującym Festiwal było Porozumienie podpisane w grudniu 1996 roku przez Rektorów Uniwersytetu Warszawskiego, Politechniki Warszawskiej i Prezesa Polskiej Akademii Nauk. Dyrektorem Festiwalu Nauki w Warszawie został dr hab. Maciej Geller z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Od stycznia 2006 roku Festiwal nie jest już związany organizacyjnie z ICM. Jego animatorami są Wydział Fizyki UW i Instytut Biochemii i Biofizyki PAN, a oficjalnym reprezentantem, na mocy porozumienia Sygnatariuszy Porozumienia, pozostaje od początku Uniwersytet Warszawski. Od 2010 roku tytuł animatora otrzymał także Wydział Fizyki Politechniki Warszawskiej. W 2014 roku nowym dyrektorem Festiwalu została dr Zuzanna Toeplitz, związana z Wydziałem Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego.
źródło: festiwalnauki.edu.pl
***
Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Polska.
