Restytucja dóbr kultury w praktyce
Wykład Elżbiety Przyłuskiej w ramach Kawiarni Naukowej Festiwalu Nauki w Warszawie [16 marca 2026 r.]
Jak odnajduje się dzieło sztuki zaginione ponad 80 lat temu? Co trzeba zrobić, gdy polska strata wojenna pojawia się nagle na aukcji w Tokio, Kopenhadze czy Berlinie? I jak udowodnić, że obraz, rękopis albo zabytkowy przedmiot rzeczywiście należał przed wojną do polskiej kolekcji?
Posłuchaj wykładu w formie podcastu:
Elżbieta Przyłuska, specjalistka zajmująca się odzyskiwaniem utraconych dóbr kultury, opowiada o restytucji od strony praktycznej – o żmudnych kwerendach, przeszukiwaniu archiwów i katalogów aukcyjnych, badaniu proweniencji, zabezpieczaniu dokumentacji oraz negocjacjach z obecnymi posiadaczami dzieł.
Skala polskich strat jest ogromna. Szacuje się, że w czasie II wojny światowej zrabowano, zniszczono lub bezpowrotnie utracono ponad pół miliona ruchomych dóbr kultury. To jednak tylko przybliżenie, ponieważ przed wojną wiele kolekcji prywatnych, kościelnych i publicznych nie było dokładnie zinwentaryzowanych, a dokumentacja często również ulegała zniszczeniu lub grabieży. Obecnie w prowadzonej przez Ministerstwo Kultury bazie strat wojennych znajduje się około 78 tysięcy rekordów obejmujących pojedyncze obiekty i całe zespoły zabytków.
Poszukiwania nie rozpoczęły się jednak współcześnie. Już w czasie II wojny światowej polscy muzealnicy i bibliotekarze dokumentowali zaginione dzieła, a Karol Estreicher i jego współpracownicy przygotowywali na emigracji katalog polskich strat wojennych. Dzisiejsza praca restytucyjna jest w dużej mierze kontynuacją tych działań.
Jak wygląda takie poszukiwanie w praktyce? Specjaliści analizują stare fotografie, inwentarze, katalogi, archiwa i współczesne aukcje na całym świecie. Czasem wystarcza charakterystyczny szczegół, stara fotografia albo precyzyjny opis obiektu. – To jest bardzo żmudna i trudna praca, bo wymaga dużej drobiazgowości – podkreśla Elżbieta Przyłuska.
Jedną z najbardziej niezwykłych historii przedstawionych podczas spotkania jest odnalezienie „Madonny z Dzieciątkiem” z kolekcji Lubomirskich w Przeworsku. W 2022 roku jeden z pracowników ministerstwa wypatrzył obraz na aukcji w Tokio. Kluczowa okazała się fotografia zamieszczona w niemieckim katalogu z 1940 roku, zawierającym dzieła uznane przez okupantów za szczególnie wartościowe. Rozpoczęło się porównywanie szczegółów, blokowanie aukcji, oględziny dzieła, gromadzenie dowodów i przygotowanie wniosku restytucyjnego. Ostatecznie obraz wrócił do Polski z Japonii.
Podobną drogę przeszedł obraz duńskiej malarki Berthy Wegmann „Lato”, pochodzący z przedwojennych zbiorów wrocławskich. Gdy pojawił się na aukcji w Kopenhadze, udało się ją wstrzymać, a następnie przekonać właścicieli do bezkosztowego zwrotu dzieła.
Restytucja nie dotyczy jednak wyłącznie obrazów. Do Polski wracają rękopisy, dokumenty, zabytki rzemiosła artystycznego, obiekty etnograficzne, a nawet okazy zoologiczne. Jednym z największych ostatnich zwrotów było 73 zabytkowych dokumentów pergaminowych odzyskanych z Niemiec. W ostatnich latach udało się także odzyskać setki innych obiektów, a możliwości poszukiwań zwiększają się dzięki digitalizacji archiwów, internetowym katalogom aukcyjnym i nowym technologiom.
W rozmowie pojawia się również problem dzieł skradzionych już po wojnie. Przykładem są ikony zrabowane w 1990 roku z Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, których ślady po wielu latach zaczęto odnajdywać na zagranicznych aukcjach.
Kto ma prawo domagać się zwrotu utraconego dzieła? Co dzieje się, gdy obecny właściciel kupił je w dobrej wierze? Czy państwo płaci za odzyskiwane zabytki? Jak zatrzymuje się aukcję odbywającą się na drugim końcu świata? I czy wciąż istnieje szansa na odnalezienie obiektów uznawanych od dziesięcioleci za bezpowrotnie utracone?
Zapraszamy na spotkanie pokazujące, że poszukiwanie zaginionych dzieł sztuki rzeczywiście może przypominać pracę detektywistyczną – choć za każdym sukcesem stoją przede wszystkim lata badań, dokumentacji i cierpliwych negocjacji.
Wykład Elżbiety Przyłuskiej w ramach Kawiarni Naukowej Festiwalu Nauki w Warszawie [16 marca 2026 r.]
Elżbieta Przyłuska – absolwentka historii sztuki i filologii polskiej na Uniwersytecie Warszawskim, główny specjalista ds. odzyskiwania strat wojennych z zagranicy w Departamencie Dziedzictwa Kulturowego MKiDN. Zajmuje się prowadzeniem spraw restytucyjnych, badaniami proweniencyjnymi, kwerendami i poszukiwaniem utraconych dóbr kultury.
Organizator:
Wszystkie materiały obejrzysz również na naszym kanale Wszechnica FWW 
