Warszawa literacka cz. III
Wykład prof. Andrzeja Fabianowskiego w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku Collegium Civitas [15 marca 2021 r.]
Posłuchaj wykładu w formie podcastu:
Jak literatura opisywała Warszawę podczas wojny, okupacji, odbudowy i życia w PRL? W jaki sposób zmieniało się przedstawienie miasta od bohaterskich przemówień Stefana Starzyńskiego po powieści Tadeusza Konwickiego, Marka Hłaski i Doroty Masłowskiej?
W trzeciej, ostatniej części cyklu prof. Andrzej Fabianowski opowiada o literackiej Warszawie ostatnich kilkudziesięciu lat. Literaturę rozumie szeroko – nie tylko jako poezję i prozę, lecz także przemówienia, piosenki, ballady podwórzowe oraz inne formy języka, które utrwalały doświadczenia mieszkańców miasta.
Opowieść rozpoczyna się we wrześniu 1939 roku. Głosem walczącej Warszawy stały się radiowe przemówienia prezydenta Stefana Starzyńskiego. Jego słowa o mieście otoczonym dymem i płomieniami przekształcały wojenną rzeczywistość w opowieść o honorze, heroizmie i wspólnocie. Postać Starzyńskiego inspirowała później między innymi Jana Lechonia.
W czasie okupacji literatura pomagała mieszkańcom przetrwać. Ważną rolę odgrywały popularne piosenki uliczne, pełne humoru, ironii i drwiny z okupanta. Obok nich rozwijała się twórczość młodego pokolenia wojennego, skupionego między innymi wokół konspiracyjnego pisma „Sztuka i Naród”. Najwybitniejszym poetą tego pokolenia był Krzysztof Kamil Baczyński, który w swoich wierszach przedstawiał Warszawę jako miasto cierpienia, zagrożenia i nadchodzącej katastrofy.
Osobny rozdział stanowią teksty dotyczące warszawskiego getta, Zagłady i dwóch miast istniejących po obu stronach muru. Literatura próbowała opisać doświadczenie niemal niewyobrażalne: wywózki do Treblinki, powstanie w getcie oraz obojętność i bezradność ludzi żyjących tuż obok.
Po wojnie Warszawa stała się wielkim placem budowy, ale również przestrzenią propagandy i cenzury. Oficjalne utwory socrealistyczne przedstawiały odbudowę jako radosny marsz ku nowoczesności. Piosenki o czerwonych autobusach, rusztowaniach i szczęśliwych mieszkańcach tworzyły wyidealizowany obraz miasta, daleki od jego prawdziwych problemów.
Inne oblicze powojennej stolicy odnajdujemy w „Złym” Leopolda Tyrmanda – wielkiej panoramie Warszawy lat 50., pełnej bazarów, półświatka, kombinatorów i ludzi próbujących odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Marek Hłasko pokazywał miasto młodego pokolenia, jego rozczarowania, pragnienie wolności i bunt przeciw oficjalnemu językowi.
Jednym z najważniejszych kronikarzy Warszawy drugiej połowy XX wieku był Tadeusz Konwicki. W „Wniebowstąpieniu”, „Kompleksie polskim” i „Małej Apokalipsie” stolica staje się miejscem, w którym codzienność przenika się z historią, absurdem, polityką i pamięcią utraconej Wileńszczyzny. Pałac Kultury, kolejki przed sklepami i śródmiejskie ulice tworzą scenografię schyłkowego PRL.
Prof. Andrzej Fabianowski przywołuje również twórczość Zbigniewa Herberta, Mirona Białoszewskiego i innych autorów, którzy opisywali Warszawę poprzez osobiste doświadczenia, pamięć wojny, codzienny język oraz obserwację zwykłych mieszkańców.
Współczesna literatura pokazuje miasto coraz bardziej zróżnicowane. Warszawa pojawia się w tekstach autorów, którzy się w niej urodzili, którzy ją opuścili albo dopiero do niej przybyli. W „Pawiu królowej” Doroty Masłowskiej ulice Pragi, mieszkania, reklamy i język kultury popularnej tworzą dynamiczny, brutalny i groteskowy portret współczesnej metropolii.
Czy można stworzyć jedną, ostateczną opowieść o Warszawie? Wykład pokazuje, że każde pokolenie pisze miasto od nowa. Literatura przechowuje pamięć miejsc, które zniknęły, demaskuje język propagandy, opisuje codzienność i nadaje sens doświadczeniom mieszkańców.
Prof. dr hab. Andrzej Fabianowski – literaturoznawca i krytyk literacki, specjalizujący się w historii idei oraz związkach literatury romantycznej z polityką. Związany z Instytutem Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego.
Wykład został zorganizowany w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku Collegium Civitas 15 marca 2021 roku.
#Warszawa #WarszawaLiteracka #literaturaPolska #StefanStarzyński #KrzysztofKamilBaczyński #LeopoldTyrmand #MarekHłasko #TadeuszKonwicki #ZbigniewHerbert #MironBiałoszewski #DorotaMasłowska #PRL #powstanieWarszawskie #historiaWarszawy #AndrzejFabianowski #CollegiumCivitas #Wszechnica
Wszystkie materiały obejrzysz również na naszym kanale Wszechnica FWW 
