Źródła potęgi i klęski zakonu jezuitów

Wykład prof. Stanisława Obirka zorganizowany w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku Collegium Civitas [13 listopada 2020 r.]

Posłuchaj wykładu w formie podcastu:

Jak niewielka grupa religijnych entuzjastów stała się jednym z najbardziej wpływowych zakonów w dziejach Kościoła katolickiego? Skąd wzięła się potęga jezuitów i dlaczego w XVIII wieku zakon został rozwiązany przez papieża?

Prof. Stanisław Obirek przedstawia historię Towarzystwa Jezusowego od jego początków związanych z Ignacym Loyolą aż po kasatę zakonu w 1773 roku i jego ponowne odrodzenie w XIX wieku. Opowieść łączy perspektywę historyka z osobistym doświadczeniem wykładowcy, który przez blisko trzydzieści lat był jezuitą.

Punktem wyjścia jest przemiana Ignacego Loyoli – dawnego dworzanina i żołnierza, który po ciężkim zranieniu przeszedł głębokie nawrócenie. Z czasem zgromadził wokół siebie grupę podobnie myślących ludzi, z której powstało Towarzystwo Jezusowe, zatwierdzone przez papieża w 1540 roku.

Jednym z najważniejszych źródeł siły jezuitów była edukacja. Zakon tworzył kolegia, seminaria i akademie, w których dużą wagę przywiązywano do humanistyki, retoryki, filozofii, znajomości Pisma Świętego i solidnego przygotowania teologicznego. Jezuici szybko stali się wychowawcami elit i ważnym narzędziem odnowy katolicyzmu po reformacji.

Prof. Stanisław Obirek pokazuje również znaczenie „Ćwiczeń duchowych” Ignacego Loyoli oraz szczególnej jezuickiej zdolności dostosowywania się do odmiennych kultur. Misjonarze działający w Azji próbowali łączyć chrześcijaństwo z lokalnymi tradycjami, językami i obyczajami. W Ameryce Południowej tworzyli redukcje, czyli wspólnoty, które chroniły miejscową ludność przed wyzyskiem kolonizatorów, ale jednocześnie budziły polityczną i ekonomiczną niechęć.

Jaką rolę jezuici odegrali w Rzeczypospolitej Obojga Narodów? Dlaczego popierali ich królowie Stefan Batory i Zygmunt III Waza? Wykład pokazuje, że rozwój zakonu był możliwy nie tylko dzięki jego duchowej i intelektualnej atrakcyjności, lecz także dzięki wsparciu papieży, biskupów oraz świeckich władców.

To właśnie bliskość władzy stała się jednak także jednym ze źródeł kryzysu. Jezuici zgromadzili ogromny majątek, rozbudowali wpływy polityczne i edukacyjne oraz narazili się dworom europejskim, innym zakonom, kolonizatorom i lokalnym elitom. Ich sukces stał się źródłem rosnącej nieufności.

W 1773 roku papież Klemens XIV, pod silnym naciskiem europejskich monarchii, rozwiązał Towarzystwo Jezusowe. Majątek zakonu przejęły władze świeckie. W Polsce część jezuickiego dorobku została wykorzystana przez Komisję Edukacji Narodowej.

Paradoksalnie zakon przetrwał tam, gdzie decyzji papieskiej nie ogłosili prawosławna caryca Katarzyna II oraz protestancki król Prus Fryderyk II. Uznali oni jezuickie szkoły za zbyt cenne, by je likwidować. Dzięki temu możliwe było odrodzenie Towarzystwa Jezusowego w 1814 roku.

Czy potęga jezuitów wynikała z duchowości, edukacji i misyjnej odwagi, czy raczej z umiejętnego budowania relacji z władzą? Dlaczego zakon, który miał służyć papieżowi, został ostatecznie przez papieża rozwiązany? I jak jego dziedzictwo wpływa na współczesny Kościół?

Prof. Stanisław Obirek – teolog, historyk i antropolog kultury, były jezuita, związany z Ośrodkiem Studiów Amerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego.

Wykład został zorganizowany w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku Collegium Civitas 13 listopada 2020 roku.

#jezuici #TowarzystwoJezusowe #IgnacyLoyola #historiaKościoła #reformacja #kontrreformacja #misje #edukacja #kasatajezuitów #religia #StanisławObirek #CollegiumCivitas #Wszechnica