Zwierzęta wiejskie w sztuce: tradycja, współczesność, etyka

Zwierzęta hodowlane przedstawiano w sztuce od czasów ich udomowienia. Znane są figurki wołów pochodzące z późnego paleolitu i epoki brązu. Świnie można znaleźć na marginesach średniowiecznych ksiąg. W sztuce nowożytnej zaroiło się od wizerunków zwierząt w obrazach, w tym także zwierząt wiejskich: krów, świń, kóz, owiec, kur, gęsi, kaczek, indyków. Najczęściej ukazywano je w konwencji sceny rodzajowej lub martwej natury: myśliwskich, ulicznych i targowych oraz wnętrz domostw, a także w scenach religijnych: Stworzenia Świata, Arki Noego, narodzin Chrystusa. Tym wizerunkom przypisywano religijną lub świecką symbolikę, lecz można w nich odnaleźć także ślady przyrodoznawczego zacięcia.

W drugiej połowie XVIII i XIX wieku przedstawienia życia codziennego ze zwierzętami wiejskimi uwalniały się od symboliki na rzecz sielanki lub realizmu życia na wsi. W XIX wieku przyroda i zwierzęta same w sobie stały się wystarczającym tematem sztuki, pejzaż wybił się na samodzielny gatunek malarstwa, a zwierzęta coraz częściej obrazowano w konwencji portretowej. Dotyczyło to przede wszystkim gatunków towarzyszących, takich jak psy i konie, choć można też znaleźć przykłady pochylenia się artystów nad zwierzętami hodowlanymi. Ikonografii psów i koni można by poświęcić osobny wykład, lecz w tym wystąpieniu postaram się skupić na tych mniej popularnych gatunkach, takich jak świnie, krowy czy kury.

Sztuka modernizmu I połowy XIX wieku zapominała trochę o zwierzętach, choć przytoczę wyjątki artystów, którzy poświęcili im znaczącą część swojego dorobku. W II połowie XX wieku zainteresowanie zwierzętami i naturą powróciło, przy jednoczesnym rozwoju nowych postmodernistycznymi środków wyrazu artystycznego, takich jak video art, performance, instalacja, obiekt i interwencja. Od przełomu XX i XXI wieku mówi się wręcz o zwrocie ku zwierzętom nie tylko w sztuce, lecz także naukach społecznych i humanistycznych. Obecnie powstaje coraz więcej prac zaangażowanych etycznie i społecznie. Artyści angażują się w walkę o prawa zwierząt, podnoszą kwestię zwierzęcej podmiotowości i problem koegzystencji międzygatunkowej w obliczu kryzysu środowiskowego.

dr Dorota Łagodzka – historyczka sztuki, kulturoznawczyni, doktora nauk humanistycznych, adiunkta na Wydziale Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego, współautorka kierunku antropozoologia; w latach 2016–2024 koordynatorka kierunku antropozoologia, w latach 2020–2024 doradczyni dziekana ds. antropozoologii; laureatka dwóch grantów Narodowego Centrum Nauki oraz dwóch stypendiów Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego; autorka licznych publikacji naukowych, tekstów w katalogach i recenzji wystaw, kuratorka. W pracy badawczej, dydaktycznej i kuratorskiej zajmuje się zwierzętami w sztukach wizualnych i kulturze w kontekstach społecznych, etycznych, środowiskowych i naukowych.

Prezentacja wykorzystana w czasie wykładu: webinar_DLagodzka_Zwierzeta_wiejskie

Nagranie w ramach programu „Zwierzęta w kulturze wsi – między tradycją, symbolem a opowieścią” realizowanego w ramach grantu „KPO dla Kultury” i sfinansowanego przez Unię Europejską NextGenerationEU