Romantyczny buntownik w mieszczańskich realiach, czyli o micie artysty w XIX w.

Kim był dziewiętnastowieczny artysta: samotnym geniuszem, niezrozumianym buntownikiem i przewodnikiem narodu czy raczej dobrze sytuowanym mieszczaninem, nauczycielem i przedsiębiorcą?

Bożena Pysiewicz przygląda się romantycznemu mitowi artysty oraz temu, jak funkcjonował on w realiach społecznych XIX wieku. Pokazuje, że wyobrażenie twórcy jako jednostki wyjątkowej, obdarzonej szczególną wrażliwością i stojącej ponad przeciętnością, nie zawsze odpowiadało rzeczywistemu życiu malarzy i rzeźbiarzy.

Wiek XIX przyniósł ogromne zmiany społeczne, polityczne i technologiczne. Rozwój miast, rewolucja przemysłowa, narodziny masowej publiczności, nowych wystaw, galerii i krytyki artystycznej całkowicie zmieniły sposób tworzenia oraz odbierania sztuki. Dzieła przestały powstawać wyłącznie na zamówienie władców, Kościoła i arystokracji. Artyści musieli zabiegać o zainteresowanie anonimowych odbiorców, recenzentów i nabywców.

Jak w takich warunkach kształtował się obraz romantycznego geniusza? Prowadząca analizuje autoportrety polskich malarzy i pokazuje, że zamiast szaleństwa, buntu i gwałtownych namiętności często odnajdujemy w nich elegancję, spokój, zawodowy sukces oraz mieszczański komfort. Twórcy przedstawiali się jako ludzie wykształceni, zamożni i świadomi swojej pozycji społecznej.

Inaczej wyglądał portret Adama Mickiewicza autorstwa Walentego Wańkowicza. Poeta przedstawiony na skale krymskiej stał się wzorcowym obrazem romantycznego twórcy: samotnego, pogrążonego w myślach, oddzielonego od codzienności i skupionego na własnym wnętrzu.

W drugiej połowie XIX wieku legenda artysty przeklętego zaczęła coraz silniej wpływać także na prawdziwe biografie. Pojawiają się twórcy żyjący w biedzie, chorujący, odrzucani przez publiczność i umierający młodo. Ich losy wzmacniały przekonanie, że cierpienie, niezrozumienie i samotność są niemal nieodłącznymi elementami artystycznego geniuszu.

Jednym z najbardziej dramatycznych przejawów romantycznego buntu było niszczenie własnych dzieł. Bożena Pysiewicz przypomina historię Antoniego Kurza, który po otrzymaniu dopiero trzeciej nagrody roztrzaskał swoją rzeźbę przedstawiającą Mickiewicza. Omawia również przypadek Władysława Podkowińskiego, który pociął wystawiany w Zachęcie obraz „Szał uniesień”. Oba wydarzenia zostały natychmiast opisane przez prasę i stały się częścią legendy artystów niezdolnych zaakceptować ocen publiczności.

Dlaczego twórcy atakowali własne prace? Czy wynikało to z zawiedzionych ambicji, nieszczęśliwej miłości, presji społecznej czy przekonania o własnej wyjątkowości? I czy destrukcyjny gest nie stawał się czasem skuteczniejszym sposobem budowania sławy niż samo dzieło?

Wykład pokazuje także romantyczny motyw artysty cierpiącego wraz z narodem. Twórca miał być nie tylko indywidualistą, lecz również wieszczem, przewodnikiem i rzecznikiem zbiorowych emocji. Ten model odżył później w symbolizmie i sztuce Młodej Polski.

Bożena Pysiewicz pokazuje, że mit romantycznego artysty powstał na styku literatury, sztuki, biografii i oczekiwań publiczności. Choć wywodzi się z XIX wieku, nadal wpływa na nasze wyobrażenia o twórcach jako ludziach samotnych, ekscentrycznych, cierpiących i obdarzonych szczególnym dostępem do prawdy.

Bożena Pysiewicz – historyczka sztuki i edukatorka związana z Muzeum Narodowym w Warszawie.

Wykład został zorganizowany wspólnie z Uniwersytetem Trzeciego Wieku Collegium Civitas 19 października 2020 roku.

#romantyzm #mitartysty #historiaSztuki #malarstwoPolskie #AdamMickiewicz #WalentWańkowicz #WładysławPodkowiński #SzałUniesień #MłodaPolska #artysta #kulturaXIXwieku #MuzeumNarodowe #CollegiumCivitas #Wszechnica